Obserwacje długodystansowe były bez wątpienia wykonywane od dawna.

Od jak dawna ? Postanowiłem napisać kilka zdań o moich najnowszych odkryciach w tym temacie.

XV wieczne obserwacje  z Góry Chełmo

Historyk i badacz ziemi radomszczańskiej Tomasz Andrzej Nowak w swojej książce ” Chełmo, zarys dziejów do 1945 roku” wspomina , że po raz pierwszy góra Chełmo odnotowana została w źródłach pisanych przez Jana Długosza.
Tym źródłem jest średniowieczna księga Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae spisana przez polskiego historyka Jana Długosza w latach 1455–1480.

Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae

Tłumaczenie:

Potem Chełm, góra ziemi sieradzkiej , inna od poprzedniej, cała skalista, leżąca ponad wsią tejże nazwy, niedaleko od miasteczka
Przedborza położona, wznosząca się na taką wysokość, że w jasny dzień widoczny z niej Sandomierz,
Olsztyn, Miechów, Częstochowa, Piotrków, Kalwaria i wiele innych miast, ma na sobie kościół
murowany i siedmioma głębokimi fosami otoczony, fundowany przez Piotrka, komesa ze Skrzynna

Link do książki:
J. Długosz, Annales Seu Cronicae incliti Regni Poloniae Liber 1/2 , Warszawa 1964, s. 104.
https://polona.pl/item/ioannis-dlugossi-annales-seu-cronicae-incliti-regni-poloniae-liber-1-2,MzczMTU2OTc/

Przeanalizujemy możliwości obserwacji długodystansowych z Góry Chełmo o których pisał Jan Długosz. Doskonałą widoczność z tego miejsca potwierdzają ostatnie dokonania fotografów.Od wielu lat miejsce to było typowane jako potencjalny, najdalej wysunięty na północ punkt, z którego możliwa jest obserwacja tatrzańskich szczytów. 20 października 2021 Paweł Kłak po raz pierwszy w historii uwiecznił na swoich zdjęciach oddalone o ponad 200 km szczyty: Łomnicę, Durny i Lodowy: – https://dalekiewidoki.pl/2021/12/tatry-i-babia-goa-z-woj-odzkiego.html Przez kilka lat fotograf Grzegorz Jagusiak z Góry Chełmo obserwował całą Wyżynę Krakowsko-Częstochowską od Wzgórz Smoleńskich z zamkiem w Smoleniu, poprzez G. Janowskiego i zamek Ogrodzieniec, G. Zborów, Góry Sokole, zamek w Olsztynie aż po Jasną Górę w Częstochowie.

http://www.panoramy.pabianiciana.pl/gora_chelmo.php

Dowiedziono również, że jest możliwość obserwacji Góry Chełmo z Zamku w Chęcinach (i vice versa ) . https://dalekiewidoki.pl/2021/10/pasmo-przedborskie-z-zamku-w-checinach.html

Wróćmy do analizy listy Jana Długosza. Według przeprowadzonych przeze mnie symulacji obserwacja Olsztyna , Częstochowy , Piotrkowa jest możliwa z niezalesionego szczytu Góry Chełmo. Możliwa też jest obserwacja okolic Miechowa (samego miasta nie ) oraz ziemi sandomierskiej ( samego Sandomierza nie) .

XVI i XIX wieczne obserwacje Łysej Góry.

W książce Józefa Gackiego „Benedyktyński klasztor świętego Krzyża na Łysej Górze” wydanej w 1873 roku znajdujemy ciekawy tekst : ” Sarnicki (Deser. polon. str. 1908), powiada że kościół i klasztór na Łysej Górze z odległości mil dziesięciu widzieć można;

a gdyby kto zbudował wyższą od kościoła wieżę z oknami, na którejby latarnia

albo lampa w nocy się paliła, tedyby widzieć się dawała dalej niż o mil piętnaście. Z teraźniejszej wieży

kościelnej dojrzeć można przeszło o mil trzydzieści oddalone Tatry

I teraz szybka analiza tego tekstu.

Wspomniana książka Sarnickiego pochodzi z 1585 roku.

Mamy więc tekst potwierdzający  obserwację  kościoła  na Łysej Górze z mil dziesięciu (mila polska ok. 7 km czyli około 70 km) sprzed blisko 500 lat  !

Natomiast tekst Józefa Gacki potwierdza obserwację Tatr ( wprawdzie  zawyżoną – 30 mil polskich to około 214 km ) ) z wieży klasztornej na Świętym Krzyżu  blisko 200 lat temu.

 

 

Gacki Józef, Benedyktyński klasztor świętego Krzyża na Łysej Górze , 1873 rok

 

Sarnicki Stanisław , Descriptio veteris et novae Poloniae cvm divisione eivsdem veteri et nova, 1585 rok

 

Linki do książeki:

Gacki Józef, Benedyktyński klasztor świętego Krzyża na Łysej Górze , 1873 rok

http://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/publication/8802/edition/10634/content?ref=desc

Sarnicki Stanisław , Descriptio veteris et novae Poloniae cvm divisione eivsdem veteri et nova, 1585 rok

https://polona.pl/item/descriptio-veteris-et-novae-poloniae-cvm-divisione-eivsdem-veteri-et-nova-adiecta-est,MzgxMDgyNQ/34/

 

1804 – Opis obserwacji Świętego Krzyża z Babiej Góry z dnia 25 lipca 1804 r.

Stanisław Staszic „O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski” 1815 r.

 

1805 – Tatry ze Świętego Krzyża.

Pierwsze potwierdzone zapisy o obserwacji Tatr ze Świętego Krzyża znajdujemy wcześniej niż tekst Gackiego z 1873 r..

Dnia 13 grudnia 1805 r. na posiedzeniu Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk Stanisław Staszic przedstawił pierwszą ze swoich dwunastu rozpraw o ziemiorodztwie gór Polski. Rozprawa pierwsza została wydana przez drukarnię Xięży Piarów pod tytułem „O ziemiorodztwie gór dawniey Sarmacyi, a późniey Polski pierwsza rozprawa o równinach tey krainy, o pasmie Łysogór, o części Beskidów i Bielaw czytana na posiedzeniu publiczném Tow. Warsz. przyiaciół Nauk, dnia 13. Grudnia 1805 / przez Stanisława Staszica.” Na stronie 52 wymienionego dzieła ( którego treść jest tu – link do zasobu ) znajdujemy tekst opisujący widok z Łysej Góry na południe – szczyty Tatr :

„Przeciwnie spoyrzawszy na południe: im daley, tem wyżej podnosi się cały poziom. Zdaie się iakoby iedna ciągła niezmierna góra, stopniami szła co raz wyżey: stopniami iedne po drugich sadziłą grzbiety. Daleko, na wszystkich końcu, tu stąd iescze przeszło mil 30. pierwszy raz, mieszające się z obłokami, dozierać białe Kolibaha, i starego Krapaku sczyty.””

O ziemiorództwie gór dawnej Sarmacji, a później Polski, Warszawa 1805.

Co oznaczają ” białe Kolibaha i starego Krapaku szczyty” znajdujemy w przypisie 24 na stronie 53 wymienionego dzieła.

Tekst przypisu: „naywyższemi gorami z wszystkich Karpatów są w Tatrach wielki kolbach, czy Kolibaho,  i wielki Krapak! Ten ostatni teraz, mieszkańcy tameczni, nazywaią wysoka albo wielka, od nazwiska dziedziny, którei hotar na tey górze.”
O ziemiorództwie gór dawnej Sarmacji, a później Polski, Warszawa 1805.
W 1815  r. na bazie wspomnianych 12 rozpraw powstała książka  Stanisława Staszica ” O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski, Warszawa 1815. „
W niej  na stronie 29 znajdujemy  wspomniany tekst z pierwszej rozprawy z 1805 r.  z drobnymi zmianami – literówkami:
” Daleko, na wszystkich końcu, tu stond jescze przeszło mil 30.  pierwszy raz, mieszające się z obłokami,  dozierać białe Kolibaha, i starego Krapaku sczyty.”
Stanisław Staszic „O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski” 1815 r. str. 29.
Na stronie 30 znajduje się przypis bardzo podobny do tego z 1805 r..  Jest w nim natomiast dodatkowa informacja, której nie było wcześniej.  Pojawia się nazwa szczytu  „Wielka Lomnicka Lomnicer spitze”   :
„wielki Krapak! ten ostatni teraz mieszkańcy tamecznie nazywaja wysoka albo Wielka Lomnicka Lomnicer spitze ….”
Stanisław Staszic „O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski” 1815 r. str. 30.